Analiz: Duyarsız Mühimmat: Lüks mü Yoksa İhtiyaç mı? – MSI Dergisi: Türk Savunma ve Havacılık Sanayisinin Güncel Referans Bilgi Kaynağı ve Yenilik Habercisi

Analiz: Duyarsız Mühimmat: Lüks mü Yoksa İhtiyaç mı?

4 Şubat 2019

Özay ÖYMEZ / ozay.oymez@kocsavunma.com.tr

Proje Koordinatörü, Koç Bilgi ve Savunma Teknolojileri A.Ş.

 

MSI Dergisi’nin 171’inci sayısında yayımlanan analiz, derginin İnternet sitesinde paylaşılmıştır:

 

Son yıllarda, özellikle kaza sonucu mühimmat patlamalarının yaşandığı olayların ardından, “duyarsız mühimmat” terimi, sıklıkla duyulmaya başlandı. “Duyarsız” olmanın pek hoş karşılanmadığı dünyamızda, duyarsız mühimmat neden istenilen bir şey olsun ki?

 

Öncelikle duyarsız mühimmat teriminin resmi dokümanlarda nasıl tarif edildiğine bir bakalım. Duyarsız mühimmatın, NATO STANAG 4439’da yer alan tanımı şöyle: “İstenilen performans, harbe hazırlık ve operasyonel gerekliliklerini güvenilir bir şekilde yerine getiren, ancak beklenmedik uyaranlara (ısı, şok, parça tesiri, mermi çarpması) maruz kaldığında; bulunduğu platforma, lojistik sisteme ve personele zarar verme olasılığını ve şiddetini en aza indiren mühimmata “duyarsız mühimmat” denir.” [1]

Duyarsız mühimmat konusunda yapılan çalışmaların amacı; mühimmatın, etkinliğinden ödün verilmeksizin, emniyetli bir şekilde depolanabilmesi ve kullanılabilmesidir. Cephanelikte meydana gelecek bir yangında veya cephaneliğin isabet alması durumunda infilak etmeyen; sadece gerektiği zaman infilak eden bir mühimmat, kullanıcısına; hem personel hem de harekât emniyeti açısından önemli bir avantaj sağlayacaktır.

29 Haziran 1967 tarihinde, ABD Donanması’na ait USS Forrestal uçak gemisi, Vietnam’a yapacağı saldırı için mevki almaktaydı. Uçuş güvertesinde icra edilecek operasyonun hazırlıklarının yapıldığı esnada, uçakların birinden yanlışlıkla ateşlenen bir Zuni roketi, başka bir uçağın yakıt deposuna isabet etti. Başlayan yangın sonucu başka mühimmat patlamaları ve yangınlar meydana geldi. Patlamalar sonucunda, uçuş güvertesinde büyük hasar meydana geldi; gemi içine de ulaşan yangını söndürmek, yaklaşık 24 saat sürdü. Yangın ve patlamalar sonucunda, 134 denizci hayatını kaybetti; 20’den fazla uçak kullanılamaz hale geldi. Kazanın toplam maliyeti, 72 milyon doları buldu ve USS Forrestal, 2 yıl boyunca onarıma tabi tutuldu.

Yaşanılan Tecrübelerle Gelişen Mühimmat

Duyarsız mühimmat konusu, yaşanılan çok sayıda kazanın ardından, hem personel emniyetini hem de harekât emniyetini sağlamak amacıyla gündeme geldi. Özellikle “Duyarsız Mühimmata Giden Yol: Yaşanılan Kazalar” başlıklı kutucukta detaylandırdığımız USS Forrestal olayı sonrasında, Amerikan Deniz Kuvvetleri, konuya yönelik çalışmalara başladı [2] ve duyarsız mühimmat konusunda müşterek çalışma grupları teşkil edildi.

Amerikan Deniz Kuvvetleri öncülüğünde, 1979 yılında başlayan çalışmalar, yavaş yavaş ürünlerini vermeye başladı ve ilk duyarsız mühimmat, 1990 yılında, Çöl Fırtınası Harekâtı’nda kullanıldı.

ABD’de duyarsız mühimmat konusundaki hassasiyetin önemli bir göstergesi de Amerikan Kongresi’nden, 12 Aralık 2001 tarihinde geçen, 2389 sayılı kanundur: “Savunma Bakanı, mümkün olduğu ölçüde, geliştirme veya tedarik altındaki mühimmatın, geliştirme süresince ve harekât alanında, plansız uyaranlara maruz kaldığında güvenli olduğunu garanti edecektir.” [3]

Artık bir kanunu da olan duyarsız mühimmat konusundaki gelişmeler, günümüzde, ABD dışındaki diğer ülkelerde de hızlanmaktadır. Üreticiler, geliştirdikleri mühimmatın duyarsızlığına daha fazla vurgu yapmaktadır.

Duyarsız patlayıcı elde etmenin; duyarsız enerjik dolgu malzemesi sentezleme, mevcut enerjik dolgu malzemelerinin kristal yapısı, morfolojisi ve safiyetini iyileştirme vb. birkaç yöntemi bulunmakla beraber içlerinde en etkili ve en çok kullanılan yöntem RDX, HMX vb. enerjik dolgu malzemelerinin polimer bir matris ile kaplanmasıdır. Bu tip patlayıcılara, Plastik (polimer) Bağlı Patlayıcı (PBP) adı verilmektedir. Kaplama yöntemi, kaplamada kullanılan polimer matrisin termoset veya termoplastik olmasına göre farklılıklar göstermektedir. En yaygın olarak kullanılan PBP tipleri, poliüretan temelli termoplastik polimer matrise sahiptir. Termoplastik PBP’lerin içeriğinde; bağlayıcı (HTPB vb.), plastikleştirici (DOA, IDP vb.), bağlanma/ıslatma ajanı (DHE, lesitin vb.), olgunlaştırma ajanı (IPDI, TDI vb.), enerjik dolgu/oksitleyici (RDX, HMX, AP vb.), metalik yakıt (Al, Mg vb metal tozu), antioksidan (AO 2246 vb.), katalizör (TPB, DBTDL, FeAA vb.) bulundurmaktadır (Şekil 1).

Şekil 1. Plastik (polimer) Bağlı Patlayıcı (PBP)

Geliştirme Kadar Önemli Aşama: Testler

Mühimmat duyarsızlığında en önemli aşama, duyarsızlık testleridir. Konuya ilişkin olarak, gerek ABD gerekse NATO tarafından çalışmalar yapılmış ve duyarsızlık test standartları hazırlanmıştır.

Test edilen mühimmat; Mermi Çarpması (Bullet Impact), Şarapnel Çarpması (Fragment Impact), Hızlı Yanma (Fast Cook-off), Yavaş Yanma (Slow Cook-off), Diğer Patlayıcıların Tetiklemesi ile Yanma (Sympathetic Reaction) ve Özel Şekilli Cisim Çarpma Testi (Shaped Charge Jet Impact) gibi testlere tabi tutulmakta ve mühimmatın duyarsızlığı, uygun ortamlarda kontrol edilmektedir. [2]

Duyarsızlık, mühimmata sonradan kazandırılabilecek bir özellik değildir. Mühimmatın geliştirme aşamasında, öncelik ana şarjı olmak üzere, tüm birimlerin duyarsızlık özelliği göz önünde bulundurularak dizayn edilmesi gerekmektedir. Ana şarjın duyarsız patlayıcı ile üretilmesine rağmen, örneğin fünye veya tapası duyarsız değilse mühimmatın duyarsız olma özelliğinden bahsedilemez.

 

Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK) tarafından, TÜBİTAK SAGE’nin desteği ile kurulan ve açılışı 11 Aralık 2014’te gerçekleştirilen Duyarsız Patlayıcı Üretim ve Dolum Tesisi (DUPAT) ve Ömrünü Tamamlamış Araçlar (ÖTA) Tesisi’nde, duyarsız patlayıcı dolum istasyonu (solda) ve dolum için bekleyen çeşitli mühimmat (sağda).

 

ROKETSAN’da, tanksavar füzeleri için gerçekleştirilen Sıvı Yakıt Yangını Testi (STANAG 4240)

ROKETSAN’da, tanksavar füzeleri için gerçekleştirilen Kurşun Çarpması Testi (STANAG 4241)

 

Türkiye’deki Duyarsız Mühimmat Çalışmaları

TÜBİTAK Savunma Sanayii Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü (SAGE)’nün tasarım, üretim, kurulum ve teknoloji transferi desteği ile Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK) Kırıkkale yerleşkesinde inşa edilen Duyarsız Patlayıcı Üretim ve Dolum Tesisi (DUPAT)’nin, 11 Aralık 2014 tarihinde açılmasıyla Türkiye, bu konuda önemli bir eşik atladı.

ESSM füzesi ile yapılan mermi çarpması testi

Tesisin hizmete girmesi ile:

  • Uçak bombaları ve güdümlü mermi harp başlıkları gibi mühimmatlar için ana şarj olarak kullanılan dökülebilir plastik bağlı patlayıcı üretim ve dolum yeteneği kazanılmış,
  • Gerek Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) ve müşteri istekleri gerekse dünyadaki gelişmeler göz önünde bulundurularak, MKEK’nin kendi duyarsız mühimmat envanterini oluşturması ve mühimmatlara duyarsızlık özelliğinin kazandırılması ile savaşta ve barışta, mühimmatların patlama olasılıklarının azaltılması konusunda önemli bir adım atılmış,
  • TSK’nın bu alandaki ihtiyaçlarını yurt içinden karşılayarak yurt dışı bağımlılığının azaltılmasını sağlamak; yurt dışı pazarlara açılarak benzer üretim yapan firmalarla rekabet edebilmek açısından büyük bir avantaj elde edilmiş,
  • Duyarsız patlayıcı üretim altyapısı ile değişen gereksinimlere paralel olarak farklı kompozisyonlarda plastik bağlı patlayıcı üretmek amacıyla Ar-Ge ve Ür-Ge yeteneğinin kazanılması, yetişmiş insan kaynağı, bilgi birikimi ile alet, teçhizat ve donanıma sahip olunmasıyla gelecekteki çalışmalar için güzel bir referansa sahip olunmuştur. [7]

SOM-J JSF Uyumlu Stand-Off Mühimmatı

 

Tasarımı TÜBİTAK SAGE, seri üretimi ROKETSAN tarafından gerçekleştirilen SOM-J JSF Uyumlu Stand-Off Mühimmatı, duyarsız mühimmat özelliği ile sınıfının önde gelen silahlarından biri olacaktır.

Ayrıca ROKETSAN’ın son dönemde geliştirdiği;

  • UMTAS Uzun Menzilli Tanksavar Füze Sistemi,
  • L-UMTAS Lazer Güdümlü Uzun Menzilli Tanksavar Füze Sistemi,
  • OMTAS Orta Menzilli Tanksavar Silah Sistemi,
  • Denizaltı Savunma Harbi Roketi,

başta olmak üzere, muhtelif silah sistemlerinin mühimmatı, duyarsızlık özelliğine sahiptir. [8]

ROKETSAN Denizaltı Savunma Harbi Roketi ve Atıcı Sistemi

 

 

Daha Yapılacak İşler Var

Duyarsız mühimmat teknolojisi yeni olmasına rağmen Türkiye’nin geldiği aşama, tabii ki memnuniyet vericidir. Bununla birlikte, özellikle mevcut cephaneliklerin bir kısmının şehir içinde kalması, gemilerde bulunan cephaneliklerinin geminin bekası için önemli bir tehdit oluşturması ve mühimmat kazalarının harekât emniyetini büyük ölçüde etkilemesi göz önünde bulundurulduğunda; envanterde bulunan tüm duyarlı mühimmatın, duyarsız mühimmat ile değiştirilmesine yönelik bir yol haritası yapılmasında fayda görülmektedir.

Şu an için, Türkiye özelinde, yoğun olarak modern güdümlü mermi, füze ve roketlerin duyarsızlaştırmasına yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Ancak asıl tehdidin, yaygın olarak kullanılan top mühimmatları başta olmak üzere, klasik mühimmatlar olacağı düşünülmektedir. Bu bakımdan, konuya yönelik çalışmalara ağırlık verilmesinde fayda görülmektedir.

Bu kapsamda, geliştirme süreci haricinde de müteakip dönemde yapılacak mühimmat tedariklerinde, varsa duyarsız mühimmatın ister olarak yer almasının önemli olduğu değerlendirilmektedir.

Unutulmamalıdır ki, mühimmatın duyarsız hale getirilmesi sonrasında korunacak her bir can, başarı olacaktır ve harekât alanındaki önemli bir tehdit bertaraf edilmiş olacaktır.

 

Kaynakça

[1] https://ndiastorage.blob.core.usgovcloudapi.net/ndia/2016/IMEM/18748_DiStasio.pdf (Erişim Tarihi 16 Nisan 2018)

[2] http://www.insensitivemunitions.org/history/what-is-an-insensitive-munition-and-where-did-the-term-originate/ (Erişim Tarihi 16 Nisan 2018)

[3] BAKER Ernest L., Di STASIO Anthony R. Insensitive Munitions Technology Development

[4] http://www.atlasdergisi.com/arsiv/kitaplar/adim-adim-gelibolu-ates-ve-kurtulus-meydani/53/43/1 (Erişim Tarihi 13 Nisan 2018)

[5] http://www.kainder.com/wp-content/uploads /2017/03/K%C4%B0D-18-161-176.pdf (Erişim Tarihi 13 Nisan 2018)

[6] http://www.hurriyet.com.tr/gundem/ cephanelikte-patlama-25-sehit-21390973 (Erişim Tarihi 13 Nisan 2018)

[7] http://www.milliyet.com.tr/-siginak-delen-milli-bombalar-gundem-2254012/ (Erişim Tarihi 16 Nisan 2018)

[8] ROKETSAN Ürün Kataloğu (2017)

65 toplam görüntüleme, 2 bugünkü görüntüleme