BÖLÜM III Küresel Savaş Gemisi Pazarında Son Bir Yıl Böyle Geçti: Asya Ülkeleri, Tedarik Kaynaklarını Çeşitlendiriyor – MSI Dergisi: Türk Savunma ve Havacılık Sanayisinin Güncel Referans Bilgi Kaynağı ve Yenilik Habercisi

BÖLÜM III Küresel Savaş Gemisi Pazarında Son Bir Yıl Böyle Geçti: Asya Ülkeleri, Tedarik Kaynaklarını Çeşitlendiriyor

11 Haziran 2019

MSI Dergisi’nin 179’ncu sayısında yayımlanan analiz, derginin İnternet sitesinde paylaşılmıştır:

 

Sinan TOPUZ / sinantopuz1990@gmail.com

 

Son bir yıl içinde, ülkelerin savaş gemisi temin etme çabalarını ele aldığımız yazı dizisine, Asya Kıtası’nın birinci bölümü ile devam ediyoruz. Kıtanın en büyüğü Çin’i ise ayrı bir bölümde ele almak üzere kenarda tutuyoruz.

Dünyanın en hızlı silahlanan bölgelerinden biri olan Asya Kıtası’ndaki savunma harcamaları, 2008’den bu yana %61 artarak 447 milyar dolara çıktı. Yükseliş trendi, hız kesmeden devam ediyor. Çin’in, bölgedeki adalar ve kıta sahanlığı konularındaki iddiaları; ABD’nin, Çin’in bu iddialarını reddetmesi; Japonya-Çin, Hindistan-Çin ve Hindistan-Pakistan rekabeti ve süregelen anlaşmazlıklar; diğer bölgelerde olduğu gibi doğal kaynakların paylaşımı konuları, silahlanmanın dozunu arttıran etkenler olarak listenin başında duruyorlar. Her ne kadar Çin’in deniz gücündeki gelişmeleri burada ele almasak da 2014-2017 arasında, çoğunluğu fırkateyn ve muhripten oluşan 44 gemiyi envanterine kattığını kaydetmekte fayda var. [1] Bu arada, Güneydoğu Asya’daki denizaltı inşa projeleri ve kullanımı öyle arttı ki; ülkeler, faaliyetleri gizli olan denizaltıların sualtında yanlışlıkla çarpışmasının nasıl önlenebileceği konusunda düşünmeye başladı. Bugün itibarıyla Pasifik’te harekât yapabilecek, tam boyutta 228; daha küçük boyutta ise 52 denizaltı var. Büyük denizaltıların sayısının ise önümüzdeki dönemde 300’e çıkması bekleniyor.[2]

 

Avustralya’nın yeni denizaltısı olan Shortfin Baracuda ile ilgili bir çizim.

 

Avustralya

Her ne kadar Asya Kıtası’nda sayılmasa da Avustralya, savunma sistemleri tedarik çalışmaları Asya’daki gelişmelere paralel şekillenen bir ülke. Avustralya, Çin’in denizlerdeki kuvvet gösterilerine, önemli projelerle karşılık verdi. Bunlardan ilki, 35,5 milyar dolar bütçeli ve 12 adet denizaltının inşasını konu alan proje. Bu projenin iddialı ihale mücadelesini, Shortfin Barracuda Block 1A ile Naval Group kazandı. Avustralya için dizayn edilen, uzunluğu 90 metre olan, daldığında 4.000 tonluk deplasman ulaşan Barracuda denizaltıları için Naval Group ile anlaşma aşamasında tartışmalar yaşansa da 2019 başında imzaların atıldığı haberi geldi. Naval Group’un rakipleri de iddialıydı. Mitsubishi/Kawasaki Soryu ile TKMS de Tip 214 ile yarıştı.

İngiltere’nin Tip 26 tasarımı, Avustralya’nın Hunter sınıfı fırkateynlerinin temelini oluşturacak.

 

Avustralya’nın ikinci önemli projesi de 35 milyar dolarlık fırkateyn projesi. Avustralya, bu projesi için, Kanada gibi, önce kendini ispat etmiş gemi konsepti gereksiniminden yola çıktı; ancak daha sonra, BAE Systems’in, henüz denize inmemiş olan Tip 26’sında karar kıldı. Tip 26’nın rakipleri, Fincantieri’nin FREMM’i ve Navantia’nın F100’ü idi. Proje ile 6 gemi temin edilmesi planlanıyor.

Avustralya’nın, gemi alımı kapsamında olmasa da diğer bir önemli tedarik projesi de MQ-4C Triton insansız hava aracı temini. 7 milyar dolarlık proje kapsamında alınacak uçaklar, 2020 ortalarında göreve başlayacak.

Avustralya cephesinde önemli bir tedarik faaliyet de açık deniz karakol gemisi anlaşması oldu. Lürssen’in, Avustralya’daki 12 gemilik ve 2,4 milyar dolarlık açık deniz karakol gemisi ihalesini kazandığı, 2017 yılının Kasım ayında açıklandı. Geçtiğimiz Kasım ayında da ilk geminin inşasına başlandı. Projede, Lürssen’in rakipleri Fassmer ve Damen idi.

 

Bangladeş

Listemizdeki ülkelerden, Asya’da gayrisafi milli hasılası en yüksek artış gösteren ülke, Bangladeş. Kardeş ülke Bangladeş, kuvvet hedeflerini, 2009 yılında, 2030 Kuvvet Planı adlı doküman ile yayınladı. Çin’den, 203 milyon dolara 2 adet Ming Tip 35 G denizaltısı alarak 2017’de envanterine kattı. Gemiler, gelecek denizaltı projeleri için eğitim platformu görevi yapıyor ve Bangladeş, denizaltı sayısını 6’ya çıkarmaya çalışıyor. Ülkenin 2030 planındaki hedefi ise bir denizaltı üssü inşa etmek ve denizaltılarını havadan bağımsız denizaltılara dönüştürebilmek. Bangladeş Deniz Kuvvetleri, 2016 yılında, gene Çin’den aldığı 2 korvetine, 2 gemi daha ilave edecek. Gemiler, Tip 56’dan farklı olarak Tip C13B olarak anılıyor ve sonar ve denizaltı savunma harbi (DSH) silahları mevcut değil. Gemiler, 2018 yılı içinde, Çin’de denize indirildi. Bangladeş ayrıca, ikişer deniz karakol uçağı ve DSH ve suüstü harbi kabiliyetli helikopteri de envanterlerine katmak istiyor.

Hindistan’ın mevcut uçak gemisi INS Vikramaditya (R33) (önde) ve yerini aldığı INS Viraat (R22) (arkada) bir arada.

 

Hindistan

Hindistan, Hint Okyanusu’ndaki deniz ulaşımına, Pakistan’ın yanı sıra Çin’in de tehdit olabileceğini değerlendiriyor. Dünyanın en büyük silah ithalatçısı olan Hindistan, 2013-2017 yılları arasında, dünyadaki toplam silah ithalatının %12’sini tek başına gerçekleştirdi. İsrail ile savunma sanayisi ortaklıkları, Güney Amerika’da Hint tersanelerinin katıldığı gemi ihalelerinde kendisini gösterdi.

Hint Deniz Kuvvetleri, gelecekte, hem Bengal Körfezi hem de Arap Denizi’ni kontrol edebilecek şekilde, 150 gemi ve 500 uçak sayısına ulaşmaya çalışıyor. Gemi modernizasyon faaliyetleri ile birlikte, üs ve hava meydanı geliştirme çalışmalarına da devam ediyor.

Halen elinde, Rusya’dan ikinci el olarak satın alınan bir uçak gemisi bulunan Hindistan, ikinci ve tamamen yerli bir gemi için kolları sıvamış durumda. Hatta gemi için, ABD ile katapult teknolojisi için görüşmeler dahi yaptılar. Hindistan’ın uçak gemisi arayışından ayrı olarak 4 adet helikopter gemisi (Çok Maksatlı Destek Gemisi) edinme çabaları da mevcut.

Hindistan tarafından kullanılacak en büyük muhripler olması planlanan ve Proje 15B olarak anılan 7.400 tonluk 4 fırkateynin dizaynı ve inşası, Hintli mühendisler tarafından gerçekleştirilecek. Tanesi yaklaşık 1,2 milyar dolara mal olacak sınıfın ilk 2 gemisi denize indirildi. Üretici tersanenin iddiasına göre, ton başına 159.750 dolar olan gemilerin maliyeti, emsallerine göre çok daha ucuz. İngiltere’nin Tip 45 sınıfı 193.650, Kore Cumhuriyeti’nin KDX-III Sejong sınıfı 203.720 ve ABD’nin DDG-51’i ton başına 205.000 dolar maliyet ile hizmete giriyor. [3] Gemilerin, 2021’den 2024’e kadar deniz kuvvetlerine katılmaları bekleniyor.

Proje 17B olarak adlandırılan, 6.700 tonluk 7 adet fırkateyni kapsayan projenin ilk gemisi, 2017’de kızağa kondu. Her bir geminin yaklaşık 550 milyon dolara mal olması beklenen proje için, Fincantieri’den teknik destek alınıyor. Gemilerin, 2022-2025 arasında görevlerine başlaması bekleniyor. Proje 17B’de de 7.400 tonluk Proje 15B’de olduğu gibi BrahMos ve Barak 8 füzeleri planlı.

Hindistan, 30 Ocak’ta yapılan anlaşmaya göre, 2 adet Admiral Grigorovich sınıfı fırkateyn temin edecek (Proje 1135.6P/M). Hindistan, daha sonra da Rusya’dan teknoloji transferi ile 2 adet gelişmiş Talwar sınıfı fırkateyni de GOA Tersanesi’nde inşa edecek. 4 geminin, 1,9 milyar dolar bütçe ile tamamlanması ve ilk geminin, 2026’da Hint Deniz Kuvvetlerine teslim edilmesi; gemilerin BrahMos seyir füzeleri gibi Hint yapımı savaş sistemleri ile donatılması bekleniyor.

Hindistan, Mart ayında, Rusya ile üçüncü kez, bir nükleer denizaltıyı 10 yıllığına kiralamak üzere 3 milyar dolarlık anlaşma imzaladı. Bu anlaşma ile Hindistan, 2012’de kiraladığı ilk denizaltıyı değiştirecek. Hindistan’ın diğer bir denizaltı projesi de Naval Group’un Scorpene tasarımı kullanılarak ve teknoloji transferi ile Hindistan’da inşa edilen, Proje 75 olarak adlandırılan Kalvari sınıfı. Tamamı 3,5 milyar dolar olan ve 6 gemi olarak planlanan projenin ilk gemisi göreve başladı; ikincisi de deniz kuvvetlerine teslim edildi. Altıncı ve son geminin, 2022’de göreve başlaması bekleniyor. Gemilerin, Black Shark torpidosu kullanması ve 300 milyon dolar bedelle 98 adet torpidonun temini planlanıyordu. Ancak torpidoyu üreten Leonardo’nun, geçmişte Hindistan’a helikopter satışı ile ilgili devam eden dava süreci nedeniyle diğer şirketlere dönüldü.

Kalvari sınıflarından sonra, Proje 75I adında bir proje ile dikey olarak BrahMos füzeleri atabilecek, havadan bağımsız tahrik sistemine sahip 6 denizaltının yapımı için onay çıktı ve 2017’de, Bilgi İstek Dokümanı yayınlandı. Bazı kaynaklara göre 10; bazılarına göre de 6-7 milyar dolarlık proje için, Almanya’nın Tip 214, Rusya’nın Amur, İsveç’in A26 ve Fransa’nın Scorpene tasarımları yarışacak. Japonya ve İspanya, yarışı erken terk etmişti. Tasarım ve yerli tersane seçim sürecinin 2 yıl alması bekleniyor.

Hindistan, Mart ayında, Lockheed Martin ile 24 adet MH-60R helikopteri için 2 milyar dolarlık bir anlaşma yaptı. Anlaşmaya göre, ilk helikopterlerin 2020’de teslim edilmesi ve 48 ay içinde tüm teslimatın tamamlanması öngörülüyor. Hindistan, hem kara hem de deniz kuvvetleri için General Atomics’den, 2 milyar dolar bedelle toplam 22 adet MQ-9 insansız hava aracı almayı da planlıyor.

 

Damen ve PT Pal ortak yapımı Sigma 10514 fırkateyni.

 

Endonezya

Pasifik’in önemli düğüm noktalarında bulunan Endonezya’nın sınırları kapsamında kalan alanın toplam yüzölçümünün üçte ikisi deniz. Toplam 17.499 adadan oluşan ülkenin kıyılarının uzunluğu ise 81.000 km. Doğal olarak bölgedeki kaynak paylaşımı mücadelesinden Endonezya da etkileniyor ve kendisini denizlerde güçlendirmek için çalışıyor.

2.300 tonluk ve 105 metrelik Damen ve PT Pal ortak yapımı Sigma 10514 fırkateyninin ikinci gemisi, 2018 yılının Ocak ayında göreve başladı. 4 gemi olarak planlanan projenin ilk gemisine, 12 hücreli VL MICA lançeri monte edilmesi konusunda, Indo Defence 2018’de anlaşma sağlandı.

Endonezya’nın elindeki 3 adet KCR-40M karakol gemisine ilave olarak, Şubat 2018’de denize indirilen dördüncü geminin teslim edilmesi bekleniyor. Ayrıca, ilki 2021’de teslim edilmek üzere, gene PT Pal tarafından, toplam 195 milyon dolar bedelle inşa edilecek ikinci bir dörtlü paket için daha çalışmalar yapılıyor. İkinci paket KCR-40M’lerin, daha öncekilerden farklı olarak, düşük seviyeli görevler için donatılması planlanıyor.

Endonezya Deniz Kuvvetleri de diğer bölge ülkeleri gibi denizaltı yarışından geri kalmamak için elinden geleni yapıyor. Ülkenin, Daewoo ve PT Pal ortak yapımı 1.400 tonluk Tip 209/1400 denizaltılarının ikincisi, hizmete girdi. İlk gemi, 2017 yılının Nisan ayında göreve başlamıştı. Üçüncü gemi, Endonezya’da inşa edilen ilk denizaltı olarak lanse edilerek denize indirildi ve 2020’de göreve başlaması bekleniyor. Nisan 2019’da, Endonezya’nın, Daewoo ve PT Pal ile 1,02 milyar dolarlık bedelle 3 ilave denizaltı için anlaşma yaptığı açıklandı. Bu arada, STM’nin de 2024 sonrası için değerlendirilen üçüncü grup denizaltılar için talip olduğu basına yansıdı.

 

İran

İran’ın üretim süreci ile ilgili basında pek haber çıkmasa da İran’ın yerli ürünleri, askeri geçit törenlerinde sıklıkla boy gösteriyor. İran, 2018 yılında, kendi yaptığı mini denizaltı, muhrip ve güdümlü mermilerle özellikle İran Körfezi’nde yaptığı tatbikatlarla gündeme geldi. 2018 yılında, donanmasına yerli yapım 1.300 tonluk muhriplerden beşincisini katan İran, ayrıca 600 tonluk, güdümlü mermi de atabileceği belirtilen Fetah mini denizaltısının ikincisini envantere aldı. İran’ın, hücumbotların kullanıldığı asimetrik doktrin ile harekât icra etmeyi planladığı; sürat, sayı, gizlilik ve saldırı üzerine odaklandığı; üretim olarak da küçük botlar, seyir füzeleri ve mayınlara odaklandığını söylemek mümkün. İran’ın en dikkat çeken faaliyeti, Şubat ayında Qadir sınıfı denizaltısından satha güdümlü mermi atışı gerçekleştirmesi oldu.

 

Halen kullandığı helikopter taşıyıcı gemilerini, “helikopter taşıyan muhrip” olarak sınıflandıran Japonya, 2 adet Uzuma sınıfı gemisini, F-35B’lerin görev yapmasına uygun şekilde tadil ediyor.

 

Japonya

Soryu sınıfı denizaltıların 11’inci gemisi, geçtiğimiz Ekim ayında denize indirildi; 10’uncusu ise Mart ayında Japon Deniz Kuvvetlerine katıldı. Gemiler, diğer havadan bağımsız tahrik sistemli denizaltılardan farklı olarak, kurşun-asit batarya yerine, lityum-iyon batarya kullanıyorlar ki bu da bataryalara iki katı enerji depolama kapasitesi veriyor. 2015 Japon savunma bütçesine göre, toplam 15 gemi inşa edilmesi planlanan projenin 11’inci gemisinin maliyeti, 579 milyon dolar. [4] Soryu sınıfı, Avustralya’nın denizaltı tedarik ihalesinde de favori adaylar arasında gösterilmişti. Ayrıca Tayvan’ın gemilere ilgi gösterdiği ve Hindistan 75I denizaltı projesinde, ihaleye katılmak üzere davet edildikleri de kamuoyuna yansıdı. Ancak Japonya, Hindistan’daki yarışı erken terk etti. Soryu’ların yarıştan çekilme nedeninin, Japonya’nın teknoloji transferine çok yanaşmaması ve Çin’den Hindistan’a siber saldırı ve denizaltılara ilişkin bilgilerin çalınması endişeleri olduğu bilgisi haberlerin satır aralarında yer aldı. Benzer şekilde, Japonya’nın Avustralya’ya da kapsamlı teknoloji transferine yanaşmadığı bilgisi basına sızdı.[5]

Soryu sınıfı denizaltılar, diğer havadan bağımsız tahrik sistemine sahip denizaltılardan farklı olarak, kurşun-asit batarya yerine, lityum-iyon batarya kullanıyorlar.

 

Japonya, 30 Temmuz 2018’de, 27DD veya 27DDG olarak da bilinen 2 adet Maya sınıfı muhripten ilkini denize indirdi. Uzunluğu 169 metre, boş ağırlığı 8.200 ton olan gemilerin, 2020 ve 2021’de göreve başlaması bekleniyor. 1,5 milyar dolarlık projede inşa edilecek gemiler, Atago sınıflarına benzemekle birlikte biraz daha büyük. 96 hücreli, dikey atım kabiliyetli fırlatıcıya sahip olacak gemilerden, ESSM ile SM-2, 3 ve 6 füzeleri atılabilecek. Maya sınıfının öncesi Atago sınıfı ve onun öncesinde Kongo sınıfı, Amerikan Deniz Kuvvetlerinin Arleigh Burke sınıfı ile mukayese edilebilecek gemiler ve birbirini takip eden bu sınıfların, bir “gemi sınıfı soy ağacı” oluşturduğu söylenebilir.

Japonya’nın 2 adet Maya sınıfı muhribinden ilki, 30 Temmuz 2018’de denize indirildi.

 

Japonya, 27 Şubat’ta, ikinci Ashai sınıfı muhribini donanmasına kattı. 5.000 tonluk geminin maliyeti, 893 milyon doları buluyor. 2 adet üretilmesi planlanan Ashai sınıfı gemilerin, daha çok denizaltı savunma harbi görevlerinde kullanılması bekleniyor.

Halen kullandığı helikopter taşıyıcı gemilerini, “helikopter taşıyan muhrip” olarak sınıflandıran Japonya, 2 adet Uzuma sınıfı gemisini, F-35B’leri kullanabilecek şekilde tadil ediyor. Gemilerin güvertesinin, daha fazla sıcağa dayanacak şekilde yeniden kaplanması gerekiyor. Haberlerde, Avustralya’nın da gemilerinde F-35B taşıma olasılığını değerlendirdiği konuşuluyor. Japonya’nın 42 adetlik ilk siparişinin ardından, ikinci pakette 100 F-35 daha sipariş etmesi ve bu pakette, F-35A’ların yanı sıra F-35B’lerin de olması, bu planın geçerliliği için önemli bir gösterge olarak duruyor.

 

Malezya

Halen kullandığı, 7 ayrı ülkede inşa edilmiş 15 farklı sınıf gemiyi, 5 sınıfa indirmeyi planlayan ve çalışmalarını bu doğrultuda yapan Malezya, son olarak Aralık ayında, Çin ile Kıyı Görev Gemisi (Littoral Mission Ship / LMS) olarak da adlandırılan 4 gemilik projesini imzaladı. Başlangıçta, gemilerin ikisi Malezya’nın Boustead Tersanesi’nde inşa edilecekti. Ancak görünen o ki, fiyatta indirim ve Malezya’daki hükümet değişikliği, 700 tonluk gemilerin tamamının Çin’de inşa edilecek olması ile sonuçlandı. [6]

Naval Group tarafından dizayn edilen ve Boustead Tersanesi’nde inşa edilen Kıyı Muharebe Gemilerinin dördüncüsü, Kasım ayında kızağa kondu. 3.000 tonluk deplasmana sahip ve orijinal Gowind’lerden biraz daha uzun olan 111 metrelik gemilerin ilkinin inşasına, 2016’da başlandı. Gemi, 2017’de denize indirildi ve 2019’da göreve başlaması bekleniyor. Toplam 2,8 milyar dolarlık proje kapsamında, 6 gemi inşa edilecek.

 

Pakistan, MİLGEM korvetlerinin ilk yurt dışı müşterisi oldu.

Pakistan

Türkiye ile Pakistan’ın savunma sanayisi alanındaki ilişkileri, her geçen gün gelişerek devam ediyor. İki ülke, çeşitli alanlarda birbirlerinin eksiklerini tamamlıyorlar. Denizde İkmal Gemisi PNS Moawin, geçtiğimiz Ekim ayında, Karaçi Tersanesi’nde yapılan bir törenle Pakistan Deniz Kuvvetlerine katıldı. Projeye, ana yüklenici STM’nin yanı sıra 20’den fazla Türk firması katkıda bulundu. 158 metre uzunluğa ve 15.600 ton deplasman sahip geminin sözleşmesi, STM ile Pakistan Savunma Üretim Bakanlığı arasında 2013 yılının Ocak ayında imzalanmış ve aynı yılın Kasım ayında ilk kaynak yapılmıştı. Gemi, 2016 yılının Ağustos ayında denize indirilmişti.

STM ayrıca, Pakistan’ın Agosta 90B sınıfı denizaltılarının modernizasyon projesini de rakiplerinin arasından sıyrılarak üstlenmeyi başardı.

Son olarak Pakistan’ın MİLGEM korvetleri tedarik etmesi ile ilgili müzakereler de tamamlandı ve proje devreye girdi. MİLGEM ile başlayan süreçte, 2 karakol gemisi ve 1 denizaltı kurtarma gemisi gibi projelerin de Pakistan ve Türkiye arasındaki görüşmelere konu olduğuna ilişkin haberler basında yer buldu. [7]

Pakistan ile stratejik ve ekonomik ilişkilerini güçlendirmek isteyen diğer ülke ise Çin. Aslında Pakistan özelinde bu, şu anlama geliyor: Türkiye’nin ekonomik, teknolojik, kalite ve iş birliğinin şekli olarak geçmek zorunda olduğu ülke, Çin. Pakistan Deniz Kuvvetleri ile Çin’in Shanghai Hudong-Zhonghua Tersanesi arasında, Haziran 2018’de yapılan anlaşmaya göre, tanesi 348 milyon dolara mal olan Tip 54/A/Jiangkai II sınıfı fırkateyn tedariki, 2 gemiden 4 gemiye çıkartıldı. İlk kaynak kesimi Aralık ayında yapılan gemilerin, 2021’de Pakistan’a teslim edilmeye başlanması ve tamamının 2025’te teslim edilmiş olması bekleniyor.

Pakistan, Asya’nın ilk denizaltı kullanıcılarından biri. STM’nin modernize ettiği Agosta 90B’lerden başka, kullanımda olan iki Agosta 70 sınıfı gemi, ömürlerini doldurmak üzere. Pakistan, bu gemileri değiştirmek üzere, Çin ile Tip 39B/Hangor sınıf denizaltı temini için anlaşma yaptı. 8 gemilik anlaşma kapsamında, 4 gemi Pakistan’da inşa edilecek. Gemilerin, 2021–2028 arasında teslim edilmesi planlanıyor.

 

Kaynakça

  1. Asia Military Review, Dr. Collin Koh Swee Lean, Institute of Defence and Strategic Studies at the S. Rajaratnam School of International Studies (RSIS)
  2. Zhenhua Lu, South China Morning Post, 21 Mart 2019, US and China’s underwater rivalry fuels calls for submarine code of conduct to cut risk of accidents, https://www.scmp.com/news/china/military/article/3002736/us-and-chinas-underwater-rivalry-fuels-calls-submarine-code
  3. Sputnik News, 2019, Slow Overseas Equipment Supply Cause Delays, https://sputniknews.com/military/201712221060240366-slow-supply-delays-indian-project/, Erişim Tarihi: 16 Mart 2019
  4. Japon Savunma Bakanlığı web sitesi, 2015 bütçesi, http://www.mod.go.jp/e/d_budget/pdf/270414.pdf
  5. Kartheek Bheemisetty, 31 Mart 2017, Quara, Why didn’nt Japan offer Soryu Class, https://www.quora.com/Why-didnt-Japan-offer-India-Soryu-class-submarines-via-Indian-Project-75I, Erişim Tarihi: 20 Mart 2019
  6. Ridzwan Ahmad, 18 Mart 2019, Jane’s 360,  Malaysia revises contract for Littoral Mission Ships https://www.janes.com/article/87277/malaysia-revises-contract-for-littoral-mission-ships, Erişim Tarihi:22 Mart 2019
  7. Anadolu Ajansı, 28 Kasım 2018, Pakistan’ın Yeni Gemi Siparişleri Yolda, https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/pakistanin-turkiyeden-yeni-gemi-siparisleri-yolda/1323662, Erişim Tarihi: 23 Mart 2019

4,896 toplam görüntüleme, 5 bugünkü görüntüleme